Yyldyzlaryn parlak olanlaryna verilen adlar genellikle Arapça'dan gelmedir. 1982 yylynda hazyrlanmy? olan Yale Parlak Yyldyz Katalo?u'nda 835 yyldyzyn ady yer almy?. Tüm bu adlary ezberlemek olanaksyz olmakla birlikte, çyplak gözle görebildi?imiz yyldyzlaryn sayysy 4000'i a?maktadyr. Günümüzde ise çok geli?mi? teleskoplar sayesinde, gözlenebilen gökcisimlerinin sayysy milyonlarla ifade ediliyor.
Günümüze de?in hazyrlanan çe?itli yyldyz kataloglarynda farkly adlandyrmalara gidilmi?tir. 1600'lerin ba?larynda, Johann Bayer adly bir gökbilimci, hazyrlady?y Uranometria adly yyldyz atlasynda, yyldyzlary tanymlamak için Yunan alfabesindeki harfleri yyldyzyn bulundu?u takymyyldyzyn ba?yna getirdi. Örne?in, Cygnus (Ku?u) Takymyyldyzy'nyn en parlak yyldyzyny Alfa Cygni, ikinci parlak yyldyzyny Beta Cygni olarak adlandyrdy. Yunan alfabesindeki 24 harfin bazy takymyyldyzlardaki tüm parlak yyldyzlary adlandyrmakta yetersiz kaldy?y durumlarda, birbirine yakyn konumda yer alan yyldyzlary adlandyryrken, ayny harf, yanyna bir sayy eklenerek kullanylyyordu. ?1 Orionis, ?2 Orionis gibi...
1712 yylynda, Yngiliz gökbilimci John Falmsteed, takymyyldyzlardaki yyldyzlary batydan do?uya do?ru, sa? açyklyk yönünde numaralandyrdy. Bu yöntem, harita üzerinde bir yyldyzy bulurken büyük kolaylyk sa?lady. Falmsteed katalo?undan bir örnek verecek olursak, 80 Virginis (Virgo=Ba?ak), 79 Virginis'in hemen do?usunda, 81 Virginis'in hemen batysynda yer alyr. Falmsteed bu biçimde 2682 yyldyzy numaralandyrdy. Günümüzdeki modern yyldyz haritalarynda, parlak yyldyzlaryn hem Bayer harfleri, hem de Falmsteed numaralary verilir.
19. yüzyylda, gittikçe daha büyük teleskoplaryn yapylmaya ba?lanmasy ve gözlenebilen gökcisimlerinin sayysynyn yüz binleri bulmasy sonucu, artyk bu yyldyz kataloglary ihtiyacy kar?ylamyyordu. 1859 yylynda, Bonn Üniversitesinde bir gökbilimci olan F.W.A. Argelander, gökyüzünü dik açyklyk yönünde her biri bir derece geni?li?inde olan ve boylu boyunca sa? açyklyk yönünde uzanan ince bantlara böldü. Her bandyn içinde kalan yyldyzlary, içinde bulunduklary takymyyldyzlaryn ne oldu?una bakmadan, sa? açyklyklaryna göre numaralandyrdy. Örne?in, gökyüzünün en parlak yyldyzlarynda Vega, bu katalogda BD +38°3238 olarak adlandyrylmy?tyr. (BD, Bonner Durchmusterung sözcüklerinin ba? harflerinde olu?ur ve "Bonn Ara?ytyrma" anlamyna gelmektedir.) Buna göre Vega, +38 ve +39 dik açyklyklar arasynda, 0h sa? açyklyktan sonra, 3238. yyldyzdyr. BD katalo?unun asly 324 188 yyldyz içerir ve gökkürenin yarysyndan biraz fazlasyny (-2° dik açykly?a kadar) kapsar. Daha sonra, bu katalog geni?letilerek, tüm gökküreyi kapsayan ve toplam 1 071 800 yyldyz içeren bir katalog olu?turulmu?tur.
Bugün en çok kullanylan yyldyz katalo?u ise Annie J. Cannon'un 1911 - 1915 tarihleri arasynda hazyrlady? y Henry Draper (HD) yyldyz katalo?udur. Yyldyzlaryn sa? açyklyklaryna göre syralandy?y bu katalog, 225 000 yyldyz içeriyor ve her birinin tayf türü veriliyor.
Bugüne kadar hazyrlanmy? en kapsamly katalog ise, Hubble Uzay Teleskopu için olu?turulan Hubble Space Telescope Guide Star Catalog'dur (HST GSC). Bu katalog 19 milyona yakyn gökcismini içeriyor. Bunlaryn yakla?yk 15 milyonunu yyldyzlar, geriye kalanyn ço?unlu?unu da gökadalar olu?turuyor. Bu katalogda GSC 1234 1132 olarak adlandyrylan bir gökcismi, gökyüzündeki 9537 küçük bölgenin 1234'üncüsünde yer alan 1132'inci gökcismidir.
De?i?en yyldyzlaryn adlandyrmasy ise tümüyle kendine özgü bir sistemle olu?turulmu?. Bu sistem, Argelander tarafyndan kurulmu?. Argelander'in sistemine göre, bir takymyyldyzda ke?fedilen ilk de?i?en yyldyz, içinde bulundu?u takymyyldyzyn ba?yna R harfi getirilerek adlandyrylmy?. Ykinci ke?fedilene S, üçüncüye T getirilir ve bu Z'ye kadar devam eder. Z'den sonra RR, RS, ...., RZ, SR, SS, .... SZ, ...., ZZ, AA, AB, ...., AZ, BB, ...., BZ, ...., QZ'ye kadar gider. Bazy takymyyldyzlarda bu 334 tanymlama yetersiz kalmaktadyr. Bu durumda, QZ'den sonra adlandyrma basitçe V335, V336, .... olarak devam eder. Biraz karma?yk da olsa, de?i?en yyldyzlary adlandyrmakta kullanylan yöntem bu.
Yyldyzlaryn adlandyrmalaryna ve yyldyz kataloglaryna kysaca de?indikten sonra, gelelim yyldyz kümeleri, bulutsular ve gökadalaryn adlandyrmalaryna. Bu gökcisimleri için hazyrlanmy? birçok katalog olmasyna kar?yn, özellikle amatör gökbilimciler tarafyndan en çok kullanylanlary Messier Katalo?u ve NGC'dir (New General Catalogue).
Charles Messier, 1700'lü yyllarda ya?amy? bir Fransyz gökbilimcidir. Bir kuyrukluyyldyz avcysy olan Messier, öteki gökcisimlerini, yani yyldyz kümeleri, gökadalary ve bulutsulary, kuyrukluyyldyzlarla kary?tyrmamak için bir katalog hazyrlady. Messier Katalo?u olarak bilinen bu katalog, 110 gökcisminden olu?uyor. Bu katalog, ço?unlu?u kuzey yarykürede yer alan bulutsu, yyldyz kümesi ve gökada gibi çe?itli, en parlak gökcisimleri yer alyyor. Aslynda, Charles Messier'in amacy, bu yyldyz kümeleri, bulutsular ve gökadalary gözlemek de?il, kuyrukluyyldyzlarla kary?tyrmamak amacyyla onlaryn yerlerini belirlemekti. Çünkü, bu gökcisimleri, özellikle de küçük teleskoplarla bakyldy?ynda kuyrukluyyldyza benzetilebilir.
Messier, 15 kuyrukluyyldyz ke?fine imza atty; ancak, bunlaryn ço?u bugün anymsanmyyor. Messier Katalo?u, yakla?yk iki yüzyyl önce hazyrlanmy? olmasyna kar?yn, içerdi?i gökcisimleri, amatör (bazen de profesyonel) gökbilimcilerin en çok gözledikleri gökcisimleridir.
Messier katalo?undaki gökcisimlerinin syrasy, sa? açyklyk syrasyna ba?ly de?ildir. Messier onlary, ke?if syrasyna göre numaralandyrmy?tyr ve numaranyn önüne bir "M" harfi koymu?tur. Örne?in, Andromeda Gökadasy Messier Katalo?u'nda M31 olarak adlandyrylmy?tyr. En ünlü Messier cisimleri arasynda, Ülker Açyk Yyldyz Kümesi M45, Herkül'deki küresel Küme M13, Orion Bulutsusu M42 vardyr. Uygun gözlem ko?ullarynda, Messier Katalo?undaki gökcisimlerinin ço?u, 7x50'lik bir dürbünle gözlenebilmektedir. 70-80 mm çaply bir teleskoplaysa, bu gökcisimlerinin hepsi görülebilir.
Sadece yyldyz kümeleri, bulutsular ve gökadalar için hazyrlanmy? kataloglar arasynda, Messier katalo?undan çok daha kapsamly olany, Danimarkaly gökbilimci John Dreyer tarafyndan hazyrlanan NGC'dir. Adynda "New" yani "Yeni" sözcü?ü bulunmasyna kar?yn, bu katalog 110 yyl önce hazyrlanmy?tyr. NGC'deki gökcisimleri, sa? açyklyklaryna göre syralanmy?lardyr. Ba?langyçta 7840 gökcismi içeren katalog, daha sonra yine Dreyer tarafyndan yeniden düzenlenerek Index Catalogues (IC) adyny aldy. IC ile 13 226 gökcismi kataloglandy. NGC katalo?u, günümüzde de yeni düzenlemeleriyle kullanylmaktadyr. Özellikle de amatör gökbilimciler, Messier Katalo?u çok az gökcismi içerdi?inden, bu katalogdan sonra, NGC'yi kullanyrlar. 7x50'lik bir dürbünle, NGC'de yer alan gökcisimlerinin parlak olanlaryny görmek mümkün. 200 mm çaply bir teleskopla bu katalogda yer alan gökcisimlerinin tümü görülebilir.
Alp Ako?lu
