21.
Skandiyum (Sc):
Cıva buharlı lambaların içine katıldığında, güneş ışığına benzer çok
verimli bir ışık kaynağı oluşturur. Bu nedenle bu element, güçlü ışıklandırmalarda
kullanılır. Radyoaktif izotopu olan Sc-46, rafinerilerde ham petrol
ve benzeri maddeler için iz sürücü olarak kullanılır. Sızıntı tespit
edicilerde ve uzay endüstrisinde kullanılmasının yanı sıra, tohum
yeşertici kimyasalların bileşiminde de yer alır.
22.
Titanyum (Ti):
Çeşitli metallerle birlikte kullanılan çok önemli bir alaşım elementidir.
Bu alaşımlar, hafiflik, sağlamlık ve ısıya dayanıklılığın önem taşıdığı
endüstrilerde kullanılır. Titanyum, çelik kadar dayanıklı, ancak ondan
%45 daha hafiftir. Alüminyumdansa %60 daha ağır olmasına karşın, 2
kat daha dayanıklıdır. Dayanıklılığı ve asitlere karşı dirençli oluşu
nedeniyle, çeşitli alaşımların yapısına katılır. Deniz suyuna karşı
eşsiz bir dayanıklılığa sahip olması nedeniyle, deniz suyundan tatlı
su elde edilen tesislerde ve tuzlu suya temas eden gemi donanım parçalarının
yapımında kullanılır. Kalıcılık ve kapatıcılık özelliği nedeniyle,
farklı tipteki boyaların yapısına da katılır. Kızılötesi ışığı yansıtma
özelliği gösteren titanyum boyasından, ısı nedenli görüş kaybının
yaşandığı güneş gözlemevlerinde de yararlanılır. Titanyum tetraklorit
bileşiği, camların renklendirilmesinde kullanılır. Beyaz ve iyi kapatıcı
bir pigment olan titanyum dioksit (TiO2) de silgi, kağıt, boya ve
benzeri maddelerin yapımında kullanılır. Safir ve yakut kristallerinin
yıldız şekilleri, içeriklerindeki titanyum dioksitten ileri gelir.
23.
Vanadyum (V):
Paslanmaz çelik üretiminde önemli bir katkı maddesidir. Çelik yüzeylerinin
titanyum kaplanması işleminde de, bağlayıcı element olarak kullanılır.
Vanadyum pentoksit bileşiği, seramik yapımında katalizör ve boya sabitleyici
olarak kullanılır. Ayrıca, süperiletken mıknatısların yapımında, çok
dayanıklı ve uzun ömürlü alaşımların eldesinde de kullanımı vardır.
24.
Krom (Cr):
Çeliğin sertleştirilmesinde, paslanmaz çelik üretiminde ve çeşitli
alaşımların eldesinde kullanılır. Özellikle otomobil parçalarında
ve kesici aletlerde korozyon önleyici kaplama olarak kullanımı da
yaygındır. Yüksek erime sıcaklığı nedeniyle, tuğla ve kalıp yapımında
da rağbet görmektedir. Krom, cama zümrüt yeşili bir renk verir ve
sık tercih edilen bir katalizördür. Yakut ve zümrütün rengini veren
de krom elementidir.
25.
Manganez (Mn):
Kuru pillerde depolarizatör olarak ve cam üzerinde demir kirliliği
nedeniyle oluşan yeşil rengi yok etmede kullanılır. Ametist taşının
rengini veren de manganezdir. Çelik ve pil üretiminde, demiryolu makaslarının
ve kasaların yapımında, ayrıca seramik sanayiinde kullanılır. Güçlü
bir oksitleyici olan permanganat (MnO4), eczacılık çalışmalarında
nicel analizlerde kullanılır. Canlılar için önemli bir eser element
olan manganez, özellikle hayvanlarda B1 vitamini kullanımında rol
oynar.
26.
Demir (Fe):
Bitkilerin ve hayvanların yaşamı için son derece önemli bir element
olan demir, hemoglobin pigmentinin yapısında da oksijen taşıyıcı olarak
işlev görür. Saf halde demir olarak, sıklıkla karbon ve diğer metallerle
alaşım halinde kullanılır. İnşaatlarda beton kolon, kiriş ve yüzeylerin
güçlendirilmesinde kullanılır. Çelik sanayiinin ana hammaddesidir.
27.
Kobalt (Co):
Demir, nikel ve diğer metallerle birleştirilerek, "Alnico"
adı verilen ve alışılmışın dışında manyetiklenme gücüne sahip olan
alaşımın eldesinde kullanılır. Manyetik ve paslanmaz çelik eldesinde,
jet türbinlerinde ve gaz türbin jeneratörlerinde kullanılan alaşımların
üretiminde de yararlanılır. Dayanıklı ve oksitlenmeye karşı dirençli
bir metal olması nedeniyle, elektrolizle kaplama işleminde de kullanılır.
Porselen ve cam sanayilerinde, kalıcı ve parlak mavi rengin üretilmesinde
kobalt tuzları kullanılmaktadır. Canlıların beslenmesinde de önem
taşımaktadır. Kobalt-60 izotopu, kanser tedavisinde kullanılır.
28.
Nikel (Ni):
Paslanmaz çelik başta olmak üzere, korozyona dirençli alaşımların
eldesinde kullanılır. Bakır-nikel alaşımlarından yapılan tüpler, deniz
suyundan tatlı su elde edilen tesislerde kullanılır. Madeni paraların,
nikel-kadmiyum pillerin ve zırh kaplamalarının yapımında da yararlanılır.
Nikel kaplama, diğer metalleri koruyucu özelliktedir. Korozyona karşı
dayanıklı oluşu nedeniyle, elektrolizle kaplama işlemlerinde de tercih
edilir.
29.
Bakır (Cu):
Bakırın en önemli kullanım alanı, elektrik-elektronik sanayidir. Elektrik
iletkenliği çok yüksektir. Madeni para ve silah yapımında kullanılan
metal alaşımlarının büyük çoğunluğu bakır içerir. Diğer alaşımları
da, kuyumculukta ve bronz heykelciliğinde kullanılır. Pirinç ve bronz,
bakır alaşımlarıdır. Tarımda, su yosunu öldürücü (algasit) olarak
kullanılır. Şekerlerle yapılan analitik kimya testlerinde kullanılan
Fehling çözeltisi gibi çeşitli bileşimler de bakır içerirler.
30.
Çinko (Zn):
Diğer metallerle çok sayıda alaşımın yapısına katılır. Otomotiv, elektrik
ve donanım endüstrilerinde kullanılan döküm kalıplarının yapımında
da çinko yer alır. Demir ve benzeri metallerin, korozyona karşı önlem
amacıyla galvanizlenmesinde de kullanılır. Çinko oksit; boya, yazıcı
mürekkepleri, sabun, tekstil ürünleri, elektronik aletler, kauçuk
yan ürünleri, yer kaplamaları, plastik ve kozmetik ürünler gibi günlük
yaşamımızın çeşitli tamamlayıcılarında karşımıza çıkmaktadır. Çinko
sülfit floresan özelliğe sahiptir ve parlak kadranların, floresan
lambaların, X-ışını ve televizyon ekranlarının yapımında kullanılır.
Hayvanların beslenmesinde de önemli bir yer tutmaktadır.
31.
Galyum (Ga):
Cam ve porselenlere ıslak bir görünüm vermekte kullanılır. Cam üzerine
sürüldüğünde, oldukça parlak bir ayna oluşturur. Yarı iletkenlerin
ve transistör benzeri aygıtların üretiminde yaygın olarak kullanılır.
Ayrıca, kuartz termometrelerin ve lazer diyotlarının yapımında ve
tümör tespitinde de kullanılır. Galyum arsenit, elektriği doğrudan
ışığa çevirebilme özelliğine sahiptir.
32.
Germanyum (Ge):
Bu elementin arsenik, galyum ya da diğer elementler ile takviye edilmiş
hali, elektronik uygulamalarda yaygın olarak kullanılır. Yarı iletken
olarak kullanımı da oldukça yaygındır. Germanyum ve germanyum oksit,
kızılötesi ışığa karşı şeffaftır. Bu nedenle, kızılötesi spektroskoplar
gibi muhtelif optik aletlerde ve hassas kızılötesi detektörlerinde
kullanılırlar. Optik özellikleri nedeniyle, geniş açılı kamera merceklerinde,
projektörlerde ve mikroskop merceklerinde de tercih edilen bir bileşendir.
Bazı germanyum bileşikleri, belirli bakteri türlerine karşı özgül
etkinlik göstermeleri nedeniyle, kimyasal tedavi yöntemlerinde kullanılmaktadır.
33.
Arsenik (As):
Bronz eldesinde, pirotekni alanında, mermi ve güllelerin sertliğinin
ve şeklinin sağlanmasında kullanılır. Bazı bileşikleri tarım alanında
böcek öldürücü ya da zehir olarak kullanılmaktadır. Transistörler
gibi hareketli parçaları bulunmayan aygıtların yapımında da son zamanlarda
önem kazanmıştır. Lazerlerin, LED'lerin ve yarıiletkenlerin de yapısına
katılır. Solunduğunda güçlü bir karsinojen (kanser yapıcı) olan arsenik,
bağırsaklar ve karaciğer üzerinde yüksek derecede tahribata neden
olur. Zararlılarla mücadele için kullanılan kimyasalların ve ahşap
koruyucuların bileşiminde bulunan arsenik, yutulması durumunda zehir
etkisi gösterir.
34.
Selenyum (Se):
Fotoiletken özelliği nedeniyle fotokopi makinelerinde kullanılır.
Cam endüstrisinde, özellikle yakut renkli cam ve mine yapımında kullanılır.
Ayrıca, fotoğrafik toner, fotoelektrik gözeler, televizyon kameraları
ve ışıkölçerlerin yapımında; güneş gözelerinde yarıiletken ve çelik
yapımında da katkı maddesi olarak kullanımı vardır.
35.
Brom (Br):
Su arıtma bileşiklerinin, ağartıcıların, çeşitli ilaçların, alevlenmeyi
önleyici kimyasalların, fumigantların ve fotoğrafçılıkta kullanılan
inorganik bromitlerin yapısına katılır. Organik bileşikleri de, iyi
birer çözücü olarak değerlidir.
36.
Kripton (Kr):
Seri fotoğrafçılıkta kullanılan bazı flaş lambalarında bulunur. Floresan
ampullerde ve dalga boyu standardı olarak morötesi (UV) lazerlerde
de kullanılır. Kripton-85 izotopu, çeşitli katıların bünyesine yerleştirilerek,
kimyasal analizlerde kullanılır.
37.
Rubidyum (Rb):
Çok kolay iyonlaşması nedeniyle, sezyuma alternatif olarak, uzay araçlarındaki
"iyon motorlarında" kullanılmaktadır. Vakum tüplerinin ve fotosellerin
de yapısına katılan önemli bir bileşendir. Özel camların yapımında
ve kalp araştırmalarında da kullanılır. Ayrıca katalizör olarak kullanımı
da vardır.
38.
Stronsiyum (Sr):
Renkli televizyonlar için görüntü tüplerinin ve demir esaslı mıknatısların
yapımında, çinkonun saflaştırılmasında, işaret fişeklerinde ve havai
fişeklerde kırmızı rengin elde edilmesinde kullanılır. Nükleer pillerde
ve fosforlu boyaların yapımında da bu elementten yararlanılır. Stronsiyum
titanat, yüksek bir kırılma indisine ve elmastan daha geniş bir optik
dağılıma sahip olması nedeniyle, ilgi çekici bir optik maddedir.
39.
İtriyum (Y):
Krom, molibden, zirkonyum ve titanyum gibi elementlerde tane boyutunun
küçültülmesinde; alüminyum ve magnezyum alaşımlarının dayanıklılıklarının
artırılmasında, vanadyum ve benzeri metallerde oksidasyonun önlenmesinde,
etilen polimerlerinin oluşturulduğu tepkimelerin katalizlenmesinde,
cam ve seramik yapımında, ateşe dayanıklı tuğla yapımında, kamera
merceklerinde ve lazer sistemlerinde kullanılır. Evropyum elementiyle
birleştirilmiş hali, renkli televizyonlarda kırmızı renk eldesinde
kullanılır. En önemli bileşiklerinden biri olan itriyum oksit, son
derece etkili mikrodalga filtreleri olan itriyum-demir bileşimli lal
taşlarının oluşturulmasında kullanılır. İtriyum içerikli lal taşları,
ilginç manyetik özellikler gösterirler. İtriyum-alüminyum taşı da,
yapay elmas olarak değer görür.
40.
Zirkonyum (Zr):
Çelik eldesinde, vakum tiplerinde, cerrahi uygulamalarda, flaş ampullerinde,
patlayıcılarda ve yapay ipek eldesinde kullanılır. Paslandırıcı maddelerle
çalışan kimya dallarında da geniş kullanımı vardır. Niyobyumla birleştiğinde,
düşük sıcaklıklarda süperiletken özellik gösterir. Zirkonyum oksit,
ısı şokuna dayanıklı laboratuvar malzemeleri üretiminde, metalürjik
fırınların kaplanmasında ve ısıya dayanıklı madde olarak cam-seramik
endüstrilerinde kullanılır. Ayrıca, vurmalı çalgıların ve fırın tuğlalarının
yapımında da zirkonyumdan faydalanılır.